Artikel 19 van de Belgische Grondwet beschermt mijn recht om mijn mening te uiten, ook over politiek. Uiteraard mag dit recht niet misbruikt worden om haat of geweld aan te wakkeren, maar dat is geenszins mijn bedoeling, dus dat zit goed. Het feit dat ik deze opinie mag uitschrijven, is bijvoorbeeld voor mij een ervaring van politieke vrijheid.
Bij de lokale en provinciale verkiezingen in Vlaanderen in 2024 hadden we als burgers ook de individuele vrijheid om onze mandatarissen te kiezen. Voor federale, parlementaire en Europese verkiezingen bleef de stemplicht bestaan. Toch blijkt uit het hoge aantal blanco stemmen dat velen deze verplichting omzetten in een eigen vorm van politieke vrijheid: het recht om geen keuze te maken binnen het geboden aanbod.
We mogen dus kiezen uit verschillende partijen. Maar wat als we niet alle partijen te zien krijgen? In de aanloop naar de verkiezingen viel het op hoe beperkt de zichtbaarheid was van bepaalde partijen in stemtesten en media-uitzendingen. Dit voelt als een cordon sanitaire een mechanisme dat vernieuwing uitsluit nog vóór de kiezer ermee kennis kan maken. En dan duiken er na de verkiezingen ministers op die niet verkozen zijn. Daar is strikt genomen niks mis mee, maar het voedt wel de gedachte dat onze vrijheid om een kandidaat te kiezen die volgens ons geschikt is, wordt genegeerd door partijtoppen. Dat zorgt voor frustratie en wantrouwen en ondermijnt het geloof in de democratische belofte.
Ook op lokaal niveau wordt participatie vaak gereduceerd tot reglementen en adviesraden zonder echte stemkracht. Volgens een onderzoek van Bpact in 2025:
- 67% van de Vlamingen is bereid om actief deel te nemen aan beslissingen in hun buurt.
- 85% vindt inspraak belangrijk.
- Maar slechts 26% voelt dat hun stem effectief wordt meegenomen in beleid.
- Slechts 23% is goed op de hoogte van inspraakmogelijkheden in hun stad of gemeente.
Participatie zou een vrije, actieve rol voor burgers moeten betekenen. Niet een symbolisch vinkje. Er zijn inspirerende voorbeelden: in IJsland werd na de financiële crisis een nieuwe grondwet opgesteld met inbreng van burgers via sociale media en werkgroepen. In Zwitserland kunnen burgers via handtekeningen nationale referenda afdwingen. Zulke modellen tonen dat politieke vrijheid méér kan zijn dan een stemhokje.
Maar daarvoor is transparantie nodig. Vandaag blijft het onduidelijk wat er met ons belastinggeld gebeurt, terwijl de overheid wél plannen maakt om via datamining en AI onze financiële gegevens proactief te scannen. Dat voelt als een eenrichtingsverkeer: zij mogen alles weten, wij blijven in het ongewisse. Politieke vrijheid vereist ook het recht om te weten, te begrijpen en te ervaren.
Als ik mijn mening hier herlees, kom ik tot deze conclusie:
Politieke vrijheid is een illusie, tenzij we haar samen opnieuw vormgeven.
