De NATO staat onder druk. President Trump vond al langer dat de Europese bondgenoten niet genoeg bijdroegen aan de organisatie en is nu helemaal kwaad omdat ze hem niet willen bijstaan in zijn oorlog met Iran. Dat de Verenigde Staten zich helemaal uit de NATO zouden terugtrekken was tot nu zo goed als ondenkbaar, maar bij de huidige Amerikaanse regering is het idee al heel ver gerijpt en dus moet Europa echt wel rekening houden met dit scenario. Is een NATO zonder de Verenigde Staten een haalbaar gegeven?
In theorie kan het Noord-Atlantisch verdrag uit 1949 gewoon blijven bestaan. De overige 31 landen blijven elkaar steunen onder dezelfde voorwaarden. Ook zonder de VS kan de NATO bogen op een behoorlijk indrukwekkende verzameling mensen en materieel, met zowat 1,9 miljoen personeel, 2400 gevechtsvliegtuigen en een heel arsenaal aan tanks en artillerie. Via het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk beschikt de NATO-ex-VS ook over voldoende nucleaire capaciteit om mogelijke tegenstanders af te schrikken.
De zwakke punten zitten echter op het gebied van inlichtingen, verkenning en bewaking. De ‘ogen en oren’, zeg maar. Het leeuwendeel van de satellieten, AWACS verkenningsvliegtuigen en commandostructuren worden geleverd en aangestuurd door de VS. Op dat vlak heeft de rest van de NATO dus nog een groot inhaalmaneuver te doen. Ook qua luchttransport en logistiek is er nog een hele weg af te leggen en misschien wel de grootste zwakte is de versnippering van de krachten, met meer dan 175 verschillende wapensystemen en totaal niet geïntegreerde legers.
De VS zelf kan ook niet van vandaag op morgen uit de NATO stappen. Er moet aan twee voorwaarden voldaan worden: een tweederdemeerderheid in de Senaat of een wet van het Congres, gevolgd door een kennisgeving met één jaar wachttijd. Zonder die steun van het Congres kan volgens een wet uit 2024 de president wettelijk niet uit de NATO stappen. Elke poging daartoe zou leiden tot zware juridische en politieke strijd. In de praktijk is een snelle uittreding daarom zeer onwaarschijnlijk.
Wat wel kan, is dat de VS haar rol binnen NATO sterk terugdraait. Door bijvoorbeeld minder deel te nemen aan oefeningen, minder mensen en middelen te voorzien voor de commandostructuren, militair personeel terug te trekken uit de vele basissen of zelfs publiek verklaren dat de VS het bekende artikel 5 niet meer zal naleven.
Analisten van het International Institute for Strategic Studies schatten dat het vervangen van de Amerikaanse bijdrage alleen al ruim duizend miljard dollar zou kosten over de komende vijfentwintig jaar, plus honderdduizenden extra manschappen en structurele jaarlijkse uitgaven van honderden miljarden euro’s.
Toch is dat geen reden om het hoofd te laten hangen. Integendeel. De druk die de VS de afgelopen jaren uitoefende – eerst onder Trump, nu opnieuw – heeft Europa wakker geschud. Defensiebudgetten stijgen, het 2%-doel is geen wens meer maar een minimum, en in sommige hoofdsteden wordt al openlijk over 5% gesproken. De Europese Unie bouwt via PESCO en het Europese Defensiefonds aan meer integratie en samenwerking met gemeenschappelijke aankoopprocedures, geamenlijke training en een eigen commandostructuur. Een NATO zonder de VS zou in dat opzicht geen instorting betekenen, maar een bevrijding: van de Amerikaanse wispelturigheid en de afhankelijkheid van een bondgenoot die zijn eigen belangen steeds luider voorop stelt.
Politiek is het natuurlijk nog geen vanzelfsprekendheid. De defensie-industrie moet drastisch opschalen en standaardiseren en de kosten van dit alles zullen onvermijdelijk ten koste gaan van pensioenen, zorg of de groene transitie. Dwarsliggers als Hongarije, Slowakije en anderen kunnen ook nog stokken in de wielen steken. Maar wie denkt dat Europa verloren is zonder de VS, vergeet dat onze gecombineerde economie nog altijd vele malen groter is dan die van Rusland of welk ander direct gevaar dan ook.
Op korte termijn, zeg één tot vijf jaar, zou een abrupte Amerikaanse terugtrekking gevaarlijk kunnen zijn, zeker zolang de Europese militaire integratie nog onvoldoende is. Maar op middellange en lange termijn ligt er een realistisch en zelfs hoopvol scenario. Met betere samenwerking, een Europese luchtverdedigingsmuur en een geloofwaardige nucleaire paraplu van Parijs en Londen kan een ‘NATO-zonder-VS’ uitgroeien tot een volwaardige versterkte EU-verdedigingspijler.
