De (nieuwe) voorzitter van Anders. heeft het concept van Negatieve Inkomstenbelastingen (NIB) nog eens van onder het stof gehaald. Een vorige voorzitter van de toenmalige liberale partij PVV, met name Guy Verhofstadt, heeft begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw dat concept ook al eens proberen te lanceren.
Wat is het uitgangspunt?
Nu bestaan er in ons land een hele resem van ‘loketten’ waarlangs de Overheid ( Federaal – Regionaal – Lokaal – RSZ – OCMW – …) mensen die in een sociaal-financiële moeilijke situatie zitten, probeert te helpen door geld te geven (onder alle mogelijke benamingen: pensioen – kinderbijslag – werkloosheidsuitkering – leefloon – ziekte & invaliditeitsuitkering – …). Dat hele systeem is niet alleen bijzonder ingewikkeld en bijgevolg administratief loodzwaar, maar vooral ook sociaal totaal inefficiënt.
Er zijn al hele bibliotheken vol geschreven met studies over het ‘Mattheus-effect’ van al die (goedbedoelde) tussenkomsten. Altijd is de conclusie dezelfde: zij die (al) hebben zullen krijgen, zij dieniks hebben krijgen niks. Met andere woorden: het systeem is niet effectief, niet efficiënt en niet selectief. Aan die kwalen probeert de NIB te verhelpen.
Vier begrippen zijn van essentieel belang:
1) het inkomen: dat omvat ALLE vormen van netto inkomen. Of dat nu komt uit arbeid, beleggingen, auteursrechten, royalties, schenkingen, onderhoudsuitkering…., maakt niets uit.
2) het drempelinkomen (DI): dat is het inkomen waarop je geen belastingen betaalt, maar ook geen enkele (sociale) ‘subsidie’ krijgt (in dit geval geen NIB). Dit DI varieert uiteraard naargelang het gaat om een alleenstaande, een gezin met of zonder kinderen, personen met een beperking, gepensioneerden….
3) het gewaarborgd minimum inkomen (GMI): veronderstel dat je helemaal geen enkele vorm van inkomen hebt, dan is dat het maximum bedrag aan NIB dat je kan ontvangen. Alweer: dit GMI varieert uiteraard naargelang het gaat om een alleenstaande, de leeftijd, een gezin met of zonder kinderen, personen met een beperking, gepensioneerden….
4) de marginale belastingdruk (MBD): dat is het (vast) percentage dat je moet ‘afgeven’ per 100 euro verdiend (netto) inkomen. Iemand die eerst helemaal niets verdient, en dus het GMI ontvangt als NIB, ziet – van zodra hij zelfs maar een klein beetje bijverdient – zijn GMI verminderen, maar wel zijn totaal beschikbaar inkomen toenemen (= verminderd GMI + ontvangen inkomen). Vanaf het netto verdiend inkomen voorbij het DI gaat, ontvangt hij niet langer een NIB, maar betaalt hij vanaf dan een PIB (Positieve inkomstenbelastingen).
De grafiek hieronder geeft dit overzichtelijk weer. Een aandachtige lezer zal zien dat een vaste MBD iets totaal anders is dan de gemiddelde (progessieve) belastingdruk .
Die grafiek geeft meteen ook duidelijk het verschil tussen NIB en Universeel Basisinkomen (UBI) weer. Voor pleitbezorgers van het UBI krijgt IEDEREEN, eenzelfde basisinkomen (de horizontale lijn, hier – louter ter illustratie – op 600 euro gezet in de grafiek). Dus een invalide werkloze krijgt evenveel als een duurbetaalde CEO van een grote multinational. Het systeem van UBI is dus NIET selectief en daardoor ook ofwel onbetaalbaar (als men dat basisinkomen voor iedereen voldoende hoog wil leggen), ofwel niet doelmatig (als het basisinkomen te laag ligt en mensen zonder inkomen met dat (kleine) bedrag niet kunnen (over)leven).
Het politieke debat (voor zover het er al was) heeft zich in het verleden vooral gefocust op het systeem op zich, omdat een groot aantal heilige huisjes moeten sneuvelen: al de bestuursorganen die rond de huidige uitbetalende loketten zijn opgebouwd (RSZ – RIZIV – RWP – Mutualiteiten – vakbonden – …) zien hun lucratieve beheersmandaten bedreigd en spreken dus van ‘sociale afbraak’. Terwijl het echte debat zich zou moeten richten op de 3 kernvariabelen van het systeem: hoe hoog moet het GMI zijn om (nog) menswaardig te kunnen leven? Waar leggen we het DI? Hoe hoog (of laag) moet/mag de MBD zijn om ervoor te zorgen dat in het systeem er altijd een prikkel blijft om ‘iets’ (hoe veel of weinig ook) bij te verdienen, met andere woorden dat het sociaal vangnet niet overbelast wordt.
Dit stelsel heeft ook het grote voordeel van de transparantie: vandaag is geen enkele landgenoot in staat te zeggen of hij/zij per saldo bijdraagt aan de werking van heel dit herverdelingsmechanisme of er van geniet, want iedereen betaalt via allerlei taksen en bijdragen wel iets, maar iedereen – alweer via een veelheid van loketten en subsidies – ontvangt ook wel iets. In het stelsel van NIB zit je ofwel onder het DI (en krijg je NIB) of zit je boven het DI en betaal je (progressief) PIB.
Dus hopelijk zal er deze keer een debat ten gronde volgen over enerzijds hoe de bestaande sociale en fiscale ‘koterij’ af te bouwen en anderzijds hoe een efficiënt, selectief, transparant en sociaal systeem op te bouwen.
Kortzichtige mensen lijken het maar niet te snappen alsook extremisten. Je moet niet een paar problemen willen oplossen met een hervorming maar tientallen. De hervorming mag nauwelijks nadelen hebben. De gevestigde organisaties mogen niet de indruk hebben dat ze gaan verdwijnen. Heel de EU zou “ons” systeem “moeten” komen bestuderen als dat zoveel positieve gevolgen zou hebben in contrast met het huidige.
Stel dat je als zelfstandige een basisinkomen zou krijgen van “maar” 100 000 euro levenslang. Oh, totaal nutteloos? Nee, een appel voor de dorst voor tijdens de actieve loopbaan of een startbedrag – van misschien gemiddeld 80 000 euro? – of indien nooit nodig gehad misschien wel 6 000 euro bruto extra bijna zeker regionaal pensioen. Maar voor mijn part kan dat ook komen van de Benelux of de EU.
Hoe dat te betalen is ook een belangrijke vraag. Wel, als rekeningrijden “eindeloos” uitstellen niet kan, dan de opbrengst van minstens 6 miljard (neem ik aan) omzetten in basisinkomens van de werkenden? Hoeft niet, is een mogelijkheid.
Sommige werkenden zullen kiezen voor een weinig nuttig beroep dichtbij (waar wonen goedkoop is) i.p.v. voor een knelpuntberoep 100 kilometer verder. Tenzij ze 80 000 euro zouden ontvangen om daar een huis te kunnen kopen van 320 000 euro (als alleenstaande) of 400 000 als koppel. Zou dat gebeuren met een belastingvermindering (voor “iedereen”)? Nee, sommigen zullen hun lage basisinkomen kunnen en willen opsparen en anderen een flinke som in één keer opvragen.
Mijn stelling is dat starten met bijvoorbeeld 52 miljard voor basisinkomens minstens 5,2 miljard “winst” moet opleveren. Voor wie of wat? Kon ik al mijn ideeën maar bezorgen aan een raad van wijzen. Maar hoe vooraanstaanden met een open geest te vinden? Lukt me al 10 jaren niet via mail.